Mity o ADHD – dlaczego ADHD jest tak często źle rozumiane?

To, czego nie widać

Mity o ADHD wynikają najczęściej z uproszczonego postrzegania tego zaburzenia i braku dostępu do rzetelnej wiedzy.

W opinii publicznej, również współcześnie, nadal funkcjonuje uproszczony model postrzegania zaburzenia ADHD. Do najczęściej powtarzanych fraz, a zarazem krzywdzących uwag należą sformułowania typu „Nie masz ADHD, bo nie jesteś ruchliwy”, „Robisz wszystko na raz i nic nie kończysz” czy „Nieporządek to twoje lenistwo”. Ten uproszczony, pełen uprzedzeń obraz – najpewniej będący wynikiem generalizacji oraz przyjętych stereotypów – stanowi znaczącą barierę dla osób, które faktycznie na co dzień doświadczają trudności związanych z ADHD.

Warto jednak zauważyć, że przedstawione opinie, choć często przyjmują pejoratywny wydźwięk, nie zawsze są zorientowane na wyrządzenie szkody. Paradoksalnie mogą one wynikać z troski bliskich osób, wyrażanej jednak w specyficznej formie komunikacji połączonej z brakiem wiedzy z tego zakresu. Dlatego też tak ważna jest zarówno społeczna psychoedukacja, jak i poszerzanie własnej samoświadomości.

Genetyka i biologiczne podłoże ADHD

Aby przedstawić pełny obraz ADHD, należy w pierwszej kolejności odwołać się do fundamentalnych dla zaburzenia uwarunkowań biologicznych. Zgodnie z aktualnie obowiązującą wiedzą kliniczną, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi to zaburzenie neurorozwojowe (American Psychiatric Association, 2022). Zatem funkcjonowanie w ADHD bezpośrednio odnosi się do wrodzonej specyfiki pracy naszego układu nerwowego.

Istotną rolę odgrywają tutaj czynniki genetyczne. Badania wskazują na wysoką odziedziczalność zaburzenia, która szacowana jest na poziomie około 74-80% w populacji (Faraone i in., 2005). Należy jednak zaznaczyć, że przedstawiona wartość podkreśla wyłącznie dominujący udział czynników genetycznych w rozwoju zaburzenia, a nie dokładne prawdopodobieństwo przekazania ADHD z rodzica na dziecko.

Biologiczne podłoże ma szczególny wpływ na temperament, czyli wrodzony fundament naszej psychiki, który wpływa na poziom samokontroli, regulacji emocjonalnej, aktywności psychoruchowej oraz skłonności do poszukiwania bodźców stymulacyjnych. Dlatego przedstawione powyżej wrodzone cechy w znaczny sposób wpływają na codzienne funkcjonowanie osoby z ADHD.

Dlaczego każda osoba z ADHD funkcjonuje inaczej?

W przypadku zaburzenia mamy do czynienia ze zjawiskiem wielowymiarowym. Funkcjonowanie w dorosłości jest szczególnie zależne od interakcji czynników biologicznych i środowiskowych. To właśnie one kształtują naszą osobowość, która jest wyjątkowym zestawem cech definiujących zarówno nasze zasoby, jak i obszary wymagające wsparcia.

Warto również doprecyzować, iż środowisko w tym kontekście odnosi się do zewnętrznego otoczenia. Obejmuje ono zarówno pozytywne, jak i negatywne doświadczenia wynikające z relacji z innymi, naszego wychowania oraz otrzymywanego wsparcia. W rezultacie niektóre cechy osobowości adaptują się do wymagań środowiskowych. W efekcie wraz z biegiem lat objawy ADHD kształtują unikatowy obraz funkcjonowania w codzienności, dlatego też sama diagnoza wymaga wysoce spersonalizowanego podejścia.

ADHD a neuroróżnorodność

W tym miejscu wypada podkreślić, że zgodnie z przyjętą, holistyczną koncepcją neuroróżnorodności nie należy postrzegać ADHD w kontekście schorzenia opisanego wyłącznie przez objawy odnoszące się do deficytów strukturalnych mózgu lub jego dysfunkcji.

Współczesna perspektywa wskazuje na odmienny model funkcjonowania oraz przetwarzania informacji, wynikający z charakterystycznej struktury neurologicznej osób z ADHD. Podejście oparte na zrozumieniu umożliwia opracowanie indywidualnego modelu działania, zorientowanego na wykorzystywanie zasobów zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych.

Rzetelna wiedza pozwala oddzielić fakty od uproszczeń. Mity o ADHD często wynikają z braku świadomości i utrwalonych stereotypów, podczas gdy współczesne badania pokazują znacznie bardziej złożony obraz tego zaburzenia. Lepsze zrozumienie ADHD sprzyja wcześniejszemu rozpoznaniu trudności oraz bardziej świadomemu wsparciu osób, które z nimi żyją.

Źródła

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

Faraone, S. V., Perlis, R. H., Doyle, A. E., et al. (2005). Molecular genetics of attention-deficit/hyperactivity disorder. Biological Psychiatry, 57(11), 1313–1323.